amnestyleiden@gmail.com

Marmato: industriële mijnbouw, burgeroorlog en rechten inheemse bevolking

  Foto's: Miguel Chambel

 

Maandagavond 6 april 2015, Tweede Paasdag, vertoonde Movies That Matter de documentaire Marmato, over (de gevolgen van) grootschalige goudwinning in Colombia. Amerikaans filmmaker Mark Grieco volgde gedurende zes jaar de ontwikkelingen in het stadje Marmato, vanaf het moment dat een eerste verkenningsteam van een groot Canadees mijnbouwbedrijf, Medoro Resources, het stadje intrekt om de geologische samenstelling van de heuvel waarop het ligt te onderzoeken. De heuvel bevat een van de rijkste goudaders ter wereld.

 

Het geologisch onderzoek is eerste stap in een proces dat moet uitmonden in het opblazen van de heuvel, waarna in de ontstane kuil op efficiënte, industriële wijze goud zal worden gewonnen. Het plan wordt door Medoro Resources aan de man/vrouw gebracht met een verhaal van sociaal en ecologisch duurzaam ondernemen, waarvan ook de bewoners van Marmato, steeds aangeduid als 'gemeenschap', zullen profiteren. Wel moet het stadje, inclusief kerkhof, naar het dal worden verplaatst, de heuvel wordt immers opgeblazen. Maar als het mijnen over zo een dertig jaar voltooid zal zijn, legt Medoro Resources prachtige nieuwe natuur aan op de plek waar eens Marmato was. Een meer.

 

Grieco is van huis uit onafhankelijk fotograaf. Backpackend door Latijns-Amerika viel hem vooral de sociale ongelijkheid op. Maar Marmato, waarop hij toevallig stuitte, trok hem om een andere reden aan. In het stadje wonnen de bewoners al gedurende vijf eeuwen op traditionele wijze goud. De mijnen waren in lokale, particuliere handen. De stad had zijn trots en cultuur.

 

Nauwelijks was Grieco echter begonnen met filmen of Medoro Resources kocht een concessie van de Colombiaanse overheid. In korte tijd kocht het bedrijf vervolgens tachtig procent van de mijnen van de lokale eigenaren op. Zo werd onverwacht de overname, en de gevolgen, het onderwerp van de documentaire.

 

Grieco vertelt het verhaal aan de hand van enkele personages, onder andere Dumar, mijnwerker, en Conrado, vierenzeventigjarige eigenaar van een particuliere mijn. Door zijn langdurig verblijf in het stadje heeft Grieco unieke intieme opnames kunnen maken. We zien Dumar worstelen met het strikken van zijn eerste das. Zijn oudste dochter krijgt die dag haar middelbare schooldiploma uitgereikt. Het vervult Dumar en zijn echtgenote, die beide nauwelijks opleiding hebben genoten, met trots. De hechte banden in het gezin Dumar zijn in diverse scènes voelbaar. En de echtgenote van Conrado levert tijdens de afwas ongezouten commentaar op de plannen van haar echtgenoot.

 

Een aparte rol speelt Lawrence Perks, manager van Medoro Resources. Hij leidt de geologische exploratie en bezoekt Marmato in de allereerste fase. Perks heeft het allemaal al eerder meegemaakt: "Deze arme mensen weten het niet, maar over een paar jaar is deze heuvel tegen de vlakte" en "Ik zie dat deze mensen de kerk aan het verven zijn. Je mag geloven in God zoveel als je wilt, maar ik denk niet dat hij dit tegen zal kunnen houden", zegt hij.

 

Het klinkt cynisch of onthecht, maar Perks heeft toch ook een zekere sympathie voor de mijnwerkers. In een scène in een mijn legt hij de mijnwerkers onomwonden uit, dat Medoro hen zal benaderen en een eenmalig bod op hun huis zal doen. Aanvaarden ze het niet, dan zullen ze het huis toch kwijt raken. "Maar is dat wettig?" vraagt een mijnwerker. "Nee, maar het gebeurt toch. Desnoods maken ze het wettig". Ook laat Perks er geen misverstand over bestaan dat een groot gedeelte van de mijnwerkers zonder werk zal raken. Twee jaar later roept een nieuwe klus hem naar Afrika.

 

In de loop van de gefilmde zes jaar nemen de spanningen toe. Op het eind zien we fragmenten van onderhandelingen tussen stakende mijnwerkers, die versperringen opwerpen en tijdelijk gesloten mijnen intrekken om illegaal voor zichzelf goud te winnen (louter om het hoofd boven water te houden), en advocaten van Gran Colombia Gold (fusie van Medoro Resources met een ander mijnbedrijf). Het bedrijf beroept zich op de rechtsstaat, op het legaal verworven hebben van mijnrechten, de mijnwerkers nemen hun toevlucht tot 'Wij wonen hier al vijfhonderd jaar, dit is ons land!'. Een ervaren vakbondsadvocaat, ook parlementslid, staat hen terzijde.

 

   

  

 

Na afloop wierpen Marianne Moor, programmahoofd Latijns Amerika van PAX, en Karolien van Teijlingen, geograaf en onderzoeker internationale ontwikkeling bij het CEDLA, licht op de getoonde beelden en conflicten rond grootschalige mijnbouw. Omdat de film zo dicht op de huid blijft, schetste Moor vooraf in vijf minuten de woelige recente geschiedenis van Colombia. Dat het land vanaf 1948 met burgeroorlog te maken heeft, maken de documentairebeelden namelijk niet duidelijk...

 

Moor vond het een poëtische documentaire, die een levensecht beeld van de lokale gemeenschap schetst ("Als ik de beelden zie, voel ik me echt weer in Marmato"), maar ook selectief. Ze miste vooral weergave van de strijd tussen de mijnwerkers en de landelijke overheid. De overheid is de belangrijkste tegenstander maar ontbreekt in de documentaire bijna volledig. We zien alleen het mijnbouwbedrijf.

 

Een tweede opvallende tekortkoming is het nergens stilstaan bij de moord op de priester van Marmato. Deze leidde het verzet van de mijnwerkers. Zijn moord is nooit opgehelderd maar er ging een intimiderend effect van uit op de mijnwerkers (zulke moorden zijn bekend fenomeen in de recente geschiedenis van Colombia).

 

Moor had ook kennis van het oordeel van de inwoners van Marmato over de documentaire, die daar is vertoond. Zij waren teleurgesteld, precies om de redenen die Moor noemde.

 

Tegelijk vonden beide panelleden ook veel te prijzen in de documentaire.

 

Een ander onderwerp dat werd besproken is of industriële, grootschalige mijnbouw werkelijk Colombia helpt zich te ontwikkelen. Antwoord: het hangt er vanaf hoe je 'ontwikkeling' definieert en wie je bent: sommigen hebben er profijt van, anderen niet. In elk geval is de mijnbouw eindig, en wordt de geboden werkgelegenheid door bedrijven vaak te rooskleurig voorgesteld; na een aantal jaren neemt die fors af. Ook is er milieuschade.

 

Meer in het algemeen vond het panel de timing van de Colombiaanse regering verkeerd. Het begon met het verkopen van concessies aan mijnbouwbedrijven midden in de nog voortdurende burgeroorlog. Ook ontbrak consultatie vooraf van de inheemse en Afro-Colombiaanse gemeenschappen die door de plannen rechtstreeks zouden worden geraakt. Verder zijn er erg veel concessies afgegeven. De helft van landelijk Colombia loopt nu risico 'afgegraven' te kunnen worden, te worden geëxploïteerd als mijnbouwgebied. Het advies van Moor aan de overheid - en beroepshalve voert ze zulke gesprekken af en toe daadwerkelijk - is om het beleid gedeeltelijk terug te draaien en voorzichtiger te werk te gaan.

 

De betrokken zaal discussieerde volop mee.

 

 

In de laatste montage gesneuvelde scene uit Marmato (klik op de afbeelding). Op de foto manager Lawrence Perks, wiens voorspelling in de clip tot op heden niet uitgekomen is.

 

 

Zakelijke reportage (24 minuten) over goudwinning in Colombia, die, anders dan Marmato, informatie bevat over paramilitaire strijdgroepen, illegaal handelen door de guerilla's van de FARC en mijnbouwbedrijven. De documentaire begint met Marmato. Na twee minuten verschijnt Juan Carlos Santos in beeld, corporate manager van Medoro Resources en familielid van de huidige president van Colombia. Hij gebruikt een argument dat ook in de documentaire Marmato door sommige zakelijke gesprekspartners wordt gehanteerd: verzet vanuit de gemeenschap wordt veroordeeld als behartigen van eigenbelang. In Marmato roept een dorpeling/onderhandelaar op een gegeven moment uit tegen een advocaat van Gran Colombia Gold: "Maar wij zijn de gemeenschap!".