Children 404: jonge Russische LHBT's onder druk

 Foto's: Gerard van der Veer

 

 

Maandag 1 december 2014 vertoonde Movies That Matter de documentaire Children 404. Children 404 werd opgericht door journaliste en activiste Elena Klimova, in reactie op het strafbaar stellen van "propaganda voor niet-traditionele relaties onder minderjarigen" in Rusland in 2013. Children 404 is een online forum voor Russisch sprekende LHBT-ers in de tienerleeftijd. '404' is de internetcode voor 'Pagina niet gevonden'. Hoewel soms misbegrepen door de tieners voor wie het is bedoeld ("Hoezo moet ik me verbergen?!") bedoelde Klimova de naam, die ze overnam uit een krantenartikel, als "Van en voor jonge mensen die officieel niet mogen bestaan, moeten worden doodgezwegen".

 

Voor de deelnemers is Children 404 een reddingsboei, plek waar ze uit hun isolement kunnen treden, en begrip ontmoeten voor hun ervaringen met opgejaagd en afgeblaft worden. Het aantal tienersuïcides in Rusland was vorig jaar het hoogste van Europa. Bijna dagelijks ontvangt Klimova berichten waarin tieners haar danken voor het redden van hun leven. Onderdeel van Children 404 is een team counselors dat gratis on line advies verstrekt.

 

Klimova werd gearresteerd op grond van de nieuwe wet en begin dit jaar vrijgesproken. Een juridisch magistraat uit Sint Petersburg, Milonov, bekend om eerdere acties gericht tegen homoseksuelen, had een klacht ingediend. Elena Klimova is kandidaat voor de Mensenrechtentulp 2014, een Nederlandse mensenrechtenprijs.

 

 

Naast Klimova staat in de documentaire de achttienjarige Pasha centraal. Pasha heeft molest en intimidatie overleefd en is nu vastbesloten terug te vechten. Dat doet hij ook - onder andere via een eenmansdemonstratie in hartje Moskou - maar die durft hij mede aan in de wetenschap dat hij over twee weken Rusland zal verlaten en zijn geluk beproeven in Toronto, Canada, waar hij een studie journalistiek zal volgen en de liefde van zijn leven hoopt te ontmoeten.

 

 

Trailer van de documentaire die Kris van der Veen in Moermansk maakte (5000 Roebel is de boete voor het zoenen van iemand van de eigen sekse). We zien hem stevig balen. Hier beschrijft hij wat door hem heen ging. Met zijn documentaire wil Van der Veen "kleine verhalen [vertellen] die wel heel universeel zijn. We hebben bewust niet die beelden gebruikt van de beul die homo’s in elkaar trimt. Die jongens urine laat slikken en hun haar afknipt. Als je dat ziet denk je: is dat Rusland? Maar dat is niet het Rusland dat ik heb leren kennen. Homoseksualiteit is niet verboden. Je wordt niet constant in elkaar getrimd. Maar het is wel moeilijk om gewoon samen te wonen, jezelf te zijn, kinderen te krijgen, actie te voeren.”

 

Na afloop van de film gingen politicoloog Honorata Mazepus en Kris van der Veen, Gronings raadslid, voorzitter van COC Groningen/Drenthe en LHBT-activist, in gesprek, onder leiding van Marjolein Brouwer van Movies That Matter Leiden. Mazepus promoveert in Leiden over hoe een semi-autoritaire staat als Rusland draagvlak onder de bevolking probeert te winnen en politieke legitimiteit te behouden. Leidende vraag van het gesprek was: 'Wat kun je vanuit Nederland effectief doen voor Russische LHBT's?'. Van der Veen zelf werd vorig jaar in Rusland in Moermansk aangehouden op grond van de anti-homowet, terwijl hij dacht alle noodzakelijke voorzorgsmaatregelen te hebben getroffen.

 

 

Vraag achter de vraag was het verkennen van een dilemma, het spanningsveld tussen principe en effect:

  • Acties die je vanuit het Westen onderneemt om (NGO's van) LHBT's in Rusland te ondersteunen, ook al vraagt men daar zelf om, kunnen netto schadelijk effect hebben. Een voorbeeld: Van der Veen werd aangehouden en zag later, in een veelbekeken tv-programma op Rusland 1, de populairste, door de staat gecontroleerde Russische tv-zender, in beslag genomen beeldmateriaal van hemzelf gecombineerd met zijn beeltenis, de irissen van zijn ogen rood gekleurd, als bij een duivel. Ook werd gesuggereerd dat hij bezig was met een pornofilm. De winst van zijn aanwezigheid in Rusland kan worden afgezet tegen het verlies van de karikatuur benut in de Russische propaganda om vooroordelen over LHBT's en het Westen te bevestigen. 
  • Hetzelfde spanningsveld is aanwezig bij acties afgestemd op het overtuigen van de meerderheid van Russen die homoseksualiteit afkeuren. Houdt men bijvoorbeeld Russisch-orthodox gelovigen voor dat "Jezus ook omging met prostituees en tollenaars", kan men de gramschap wekken van LHBT's: "Wij zijn geen criminelen of 'randmaatschappelijk', voor wie ongevraagde pleitbezorgers een goed woordje doen bij zogenaamd moreel rechtschapener mensen" (Het voorbeeld is in die zin slecht gekozen dat jonge Russische LHBT's, van huis weggelopen, vaak weinig andere keuze hebben dan slapen in kelders of zich prostitueren, zoals een jongen in Children 404 opmerkt)
  • Beide voorbeelden demonstreren dat goede bedoelingen niet volstaan om een actie moreel positief te maken. Filosoof Hans Achterhuis muntte eind jaren negentig de term 'politiek van de goede bedoelingen' voor vormen van onbezonnen idealisme. Een vuistregel om zeperds te voorkomen ontleende hij aan Machiavelli: de doelen die men zich stelt, moeten verbonden zijn met de middelen die ter beschikking staan om ze te bereiken. Zijn de middelen ontoereikend, dan verzandt men al snel in een krachteloos en schadelijk moralisme.   
  • Kun je het echt maken Russische LHBT's en hun organisaties (symbolische) steun te onthouden, omdat de averechtse effecten groter zijn dan de gewenste en je om die reden acties gericht op het bewerken van anderen de voorkeur geeft? In beginsel kan het antwoord op deze vraag bevestigend zijn. Men zal dan verguizing door moralistisch populariserende tegenstanders moeten trotseren - Achterhuis geeft daarvan voorbeelden in het aangehaalde artikel. 'Niets doen' heeft het aanschijn van onverschilligheid of heulen met de vijand. (Een subtielere vorm van ondersteuning kan 'geheime' hulp zijn, variant van 'stille diplomatie'. Nu is in de Russische situatie financiële ondersteuning van Russische NGO's wellicht moeilijk geheim te houden. Verder dreigt hier de perversie van een Russische overheid die de buitenlandse financiering oogluikend toestaat en de betrokken NGO's steeds fors beboet, om zo een financieel graantje mee te pikken, op kosten van de westerse belastingbetaler / NGO-donateur)

In filosofische termen is dit het spanningsveld tussen een deontologische en consequentialistische ethiek. Deontologische ethiek gaat uit van het beginsel: goed is wat het goede is om te doen, ongeacht de gevolgen; consequentialistische ethiek stelt: goed is de daad met de feitelijk goede gevolgen. Praktisch is een probleem dat effecten moeilijk te kwantificeren zijn. Hoe de inspirerende waarde van een gewetensgevangene als 'baken van hoop en volharding' voor de groep 'voor wie' hij/zij lijdt te kwantificeren? En hoe de waarde van een gebaar van transnationale solidariteit?

 

Het dilemma werd in de discussie niet in volle scherpte neergezet, misschien omdat het in de praktijk zo moeilijk is die winst- en verliesrekening van acties op te maken. Van der Veen rekende tot de winst van zijn verblijf in Rusland de vele door hen als steunend ervaren contacten met jonge LHBT's. Om precies dezelfde reden vond hij de anti-Poetinactie van Amnesty International in Amsterdam in 2013 een succes. Poetin bezocht toen o.a. de Hermitage in het kader van het culturele Nederland-Ruslandjaar.

 

 

Een succes bij Russische (en andere verdrukte) LHBT's en bij het Nederlands chauvinistisch thuispubliek. Maar zijn er ook schadelijke gevolgen?

 

In haar suggesties voor wat je kon doen ter bevordering van de acceptatie van LHBT's in Rusland onderscheidde Mazepus tussen acties binnen en buiten Rusland.

  • In Sint Petersburg is er nu een groep ouders van LHBT's die contact zoekt met ouders die antipathiek staan tegenover homoseksualiteit van hun kinderen. Aan dit initiatief kleeft niet het nadeel van ieder initiatief vanuit het Westen: dat het vooroordelen over homoseksualiteit en het Westen bevestigt. Aangezien homoseksualiteit in die bevooroordeelde ogen westers decadent gedrag is, is het geen wonder dat het Westen pleit voor aanvaarding ervan, een variant van "Wij van WC-eend adviseren WC-eend".

  • Tactisch/retorisch was het haars inziens voor acties vanuit het Westen raadzaam het thema indirect aan te kaarten, homoseksualiteit op te nemen in pleidooien voor 'gelijkheid voor de wet'. Ze gaf een enigszins verwant actueel voorbeeld. In haar Poolse geboorteplaats Slupsk was net vandaag Robert Biedron tot burgemeester gekozen, de eerste homoseksuele burgemeester ooit in Polen (hier meer info). Biedron was niet gekozen om zijn homoseksualiteit maar omdat hij een sterk politicus is [hoewel hij open is over zijn homoseksualiteit en die dus algemeen bekend]. Dat is een indirecte manier om homoseksualiteit voor het bredere publiek aanvaardbaar te maken (vergelijk de rol van André van Duin in Nederland).

 

Robert Biedron en Anna Grodzka zijn beide lid van de Palikot Beweging, voorstander van legalisering van het homohuwelijk, abortus en marihuana. Anna Grodzka is de enige transgender parlementariër ter wereld. De vierlettercode LHBT is volgens haar vaak genoeg schijneenheid. Transgenders (de T) zijn ook hier vaak nog buitenbeentje.

  • Wel is er een belangrijk verschil tussen Rusland en Polen. Weliswaar is homofobie ook in (Rooms-Katholiek) Polen tamelijk sterk ontwikkeld, vooral in de meer afgelegen delen van het land, met een accent op het zuiden, maar discriminatie op basis van seksuele oriëntatie is in Polen, anders dan in Rusland, bij wet verboden. De rechtsstaat beschermt Poolse LHBTs in beginsel tegen discriminatie en geweld. In Rusland is stigmatisering van LHBTs in zekere mate legaal (de anti-propagandawet) en wordt zelfs bevorderd door veel door de staat gecontroleerde media. Daarom is het misschien zinvol wanneer Nederlandse politici/ambtsbekleders Russische magistraten op diplomatiek en regeringsniveau eraan herinneren dat zij internationale mensenrechtenverdragen ondertekend hebben*.

*: Volkskrant 6 december 2014, Het actievoorstel door Ruslandkenner Helga Salemon voor een 'democratisch en welvarend' Rusland combineert principiële actie door politici met civiele actie gericht op het Russische maatschappelijke middenveld:

 

"Willen we dus echt een Rusland voor de Russen, een democratisch en welvarend Rusland, dan wordt het tijd dat Nederlandse politici hun hypocrisie laten varen. De methode daarvoor is meerledig en omvat sancties, het aanspreken van Poetin en zijn politieke slippendragers, maar vooral het steunen van het gelukkig nog niet helemaal vernietigde maatschappelijk middenveld. Oppositiepolitici die er, ondanks alle tegenwerking, bij iedere verkiezing toch voor worstelen mee te doen, journalisten en bloggers die voor eigen risico misstanden aan de kaak stellen, intellectuelen die op het 'nieuwe totalitarisme' wijzen, en de dappere LHBT-beweging: al deze personen en bewegingen verdienen morele en materiële steun van de Nederlandse regering en Nederlandse organisaties.


Dus op naar het Glazen Huis voor de mensenrechtenbeweging Memorial, die repressie vanaf de Stalintijd bespreekbaar maakt, en naar een 555-actie voor de soldatenmoeders die willen weten wat er precies is gebeurd met hun op geheimzinnige wijze omgekomen zonen. Want als ons volk uit economisch belang voor de Russische tiran zwicht, dan dooft voor ons net zo goed het licht".

 

Salemon bepleit een beschavingsoffensief. In plaats van 'decadentie' te brengen, staan we (ons) voor (op) onze principes. Maar wat in onze ogen beschaving kan zijn, kan voor Russische juist decadentie zijn. Vergelijk onze reactie wanneer een Russische NGO en Poetin ons komen herinneren aan twee door ons slecht verwerkte historische episoden, ons slavernijverleden en de koloniale periode in Indië, met een zijdelingse verwijzing naar de Zwarte Pietendiscussie.

 

Een Serious Request voor Memorial kan in Rusland dezelfde reactie geven die de Solingen-'Ik ben woedend'-actie in 1993 in Duitsland opriep. Verder kan men wijzen op het risico, populaire massafestijnen eigen, van een vettig, georganiseerde 'samen' waarin 'gezellig' en 'moreel zelfgenoegzaam' onduidelijk samengaan. Het goede doen is niet per se gezellig, zoals gevangenschap voor een goede zaak vaak geen eerste of positieve keus is maar een offer.

 

 

Mazepus keek niet op van de arrestatie van Van der Veen en zijn kennismaking met de medewerkers van de opvolger van de KGB. Ook zijn misvorming op de staats-tv was business as usual. Van der Veen had volgens haar geluk gehad dat hij een buitenlander was (dus zou men kunnen beargumenteren dat hij het misbruik van zijn beelden en persona had kunnen verwachten - in elk geval wordt dit schadelijk effect in een consequentialistische ethiek afgetrokken van de (waarde van de) steun ervaren door de jonge LHBT's met wie hij contact had).

 

Even later knoopte Mazepus er een observatie aan vast die een wat treurige kijk op de mensheid leek te verraden: net zoals de Russen zich nu lieten paaien door anti-LHBT-propaganda - en overige propaganda, zoals Mazepus geregeld vaststelt in haar contacten met jonge Russen ten behoeve van haar onderzoek - zouden ze zich ook snel laten overtuigen door anders gerichte propaganda. Zo diep gaan al die sentimenten niet. Ze noemde Oekraïne als voorbeeld van het gemak waarmee de propagandamachine van het Kremlin negatieve gevoelens bij Russen kan doen ontvlammen. Tot voor kort was Oekraïne het meest geliefde buitenland van Rusland. In korte tijd is dat beeld volledig omgeslagen.

 

Misschien is dit waar op een oppervlakkig niveau. Maar men kan tegenwerpen dat homoseksualiteit, net zoals transseksualiteit, impliciet vraagtekens plaatst bij gekoesterde opvattingen over wat het betekent een 'man' of 'vrouw' (of 'homoseksueel' of 'heteroseksueel') te zijn. Een 'zachte' man kan net zo angstaanjagend zijn als een stevige vrouw. De weerstand die kan voortvloeien uit zulke 'diepe' overtuigingen is niet zo snel overwonnen als de reputatie van een bevriend buurland veranderd.

 

 

Een half dozijn gespierde mannen met Russische parachutistenregalia zetten een sterk staaltje mannelijkheid van bepaalde snit neer. Hier zien we hen Kirill Kalugin 2 augustus 2013 belagen als hij verschijnt op het jaarlijks eerbetoon aan para's op het Paleisplein in Sint Petersburg. Kalugin hield een regenboogvlag omhoog met de tekst '“Ik propageer tolerantie”. 

 

Na afloop was Mazepus het hiermee eens, maar kwalificeerde haar opmerkingen. Ze leek te willen benadrukken dat, hoewel emoties en sentimenten die voortvloeien uit propaganda in een bepaalde zin 'oppervlakkig' zijn, ze ook gemakkelijk te onderhouden en te ontsteken zijn door staatspropaganda en grote werkelijke gevolgen kunnen hebben:

 

"Je hebt gelijk dat kwesties rond seksualiteit een relatie hebben met essentiële kwesties rond persoonlijke identiteit. Als we de kaart van de wereld bekijken overheersen landen met een zeer conservatieve en vaak radicale stellingname tegenover homoseksualiteit.

 

Tegelijk bestaan er veel foutieve opvattingen over homoseksualiteit - in het geval van Rusland en veel Arabische landen vaak door de staat gepropageerd - zoals het koppelen van homoseksualiteit aan pedofilie of het verklaren uit opgroeien in een immorele gezinsomgeving of uit seksueel misbruik in de jeugd.

 

Het is voor politici altijd makkelijker om negatieve gevoelens aan te wakkeren dan te pleiten voor tolerantie en gelijkheid, zeker waar het gaat om als zwak waargenomen (en daardoor politiek ongevaarklijke) minderheden. Dus het zijn twee verschillende zaken: natuurlijke reserves of verwarring die het gevolg kan zijn van bevragen van sociaal-geconstrueerde of religieuze opvattingen over wat het betekent man of vrouw te zijn, en het bewust aanwakkeren van haat via het verspreiden van foutieve informatie over homoseksualiteit".

 

 

 

Leids vooroordeel, november 2013: GL-raadslid Ashley North over de actie 'Leiden door een roze bril', naar aanleiding van ongewenste agressieve avances door Leidse jongeren op de Hoge Rijndijk, 'omdat ik een roze bril  droeg'. Presentator Leendert Beekman stelt hetzelfde type vragen als aan de orde kwamen na Children 404, zoals ' Wie bereik je met het uitdelen van roze brillen? Zijn dat niet vooral degenen die het al met je eens zijn?' .