amnestywgleiden@gmail.com

Frame by Frame: fotojournalisten en persvrijheid in wankel Afghanistan

 Foto's: Mike de Windt 

 

Maandag 12 december 2016 vertoonde Movies That Matter on Tour in het Kijkhuis Frame by Frame. De documentaire volgt vier fotojournalisten die de ruimte voor burgerjournalistiek in Afghanistan (her)bevechten. Of zo wil de documentaire ons doen geloven.

 

Frame by Frame heeft een aantal prijzen gewonnen, waaronder Publieksprijzen. Dat laatste is soms indicatie dat een film effectief de sentimenten bespeelt. Dat gaat zeker op voor Frame by Frame, dat zich begrijpen laat als een 'humanistisch' getoonzette lofzang op de fotografie en op betrokken fotojournalisten.

 

Indirect ontvangt ook 'onze' westerse manier van leven lofprijs. Een van de fotografen zegt bijvoorbeeld, terugblikkend op zijn opleidingstijd: "We waren een groep waarin stam en religie geen rol speelden, waarin vrouwen een baan konden hebben. We droomden: zou Kaboel of Afghanistan niet als AINA [het opleidingsinstituut] kunnen zijn?".

 

De leefwijze van twee van de vier gevolgde fotojournalisten komt 'modern'/'westers' over, terwijl een collega een Beatles-t-shirt draagt en enkele jonge fotografen, die we alleen zien terwijl ze een fototentoonstelling ergens in Kaboel bezoeken, zijn voorzien van een hippe hairdo.

 

Ook de aandacht voor vrouwenemancipatie in de documentaire, bemiddeld door Farzana Wahidy, de enige vrouwelijke fotografe van het kwartet, sluit aan op gebruikelijke aannames van een westers publiek ("Wij helpen onderdrukte vrouwen elders").

 

Farzana schiet vol wanneer naar de tijd onder de Taliban wordt geïnformeerd. Onder de Taliban was foto's maken een crimineel vergrijp. Familie-fotoalbums werden verscheurd. Van Farzana zijn maar drie foto's als meisje bewaard gebleven.

 

Ze was twaalf toen de Taliban Kaboel overnamen, in 1996. Haar opleiding, en die van duizenden andere meisjes, werd belemmerd. Wildvreemde Taliban ranselden haar en andere vrouwen af, om de willekeurigste redenen. Ze heeft er soms nog nachtmerries van maar werkte zich niettemin op tot de eerste Afghaanse fotojournaliste, met een bijzondere interesse in vrouwen als onderwerp.

 

Farzana is getrouwd met Pulitzerprijswinnaar Massoud Hossaini, ook apart gevolgd in de documentaire. Massoud en Farzana ontmoetten elkaar op de AINA-fotografieopleiding, waar ze studeerden na de verdrijving van de Taliban. Het koppel, inmiddels begin dertig, zien we onder andere thuis in Kaboel na een drukke dag, zij met de laptop op schoot wachtend op zijn thuiskomst, waarna ze snel boodschappen doen in een supermarkt, waar ze overleggen over de aanschaf van een DVD van de sequel van The Hangover.

 

 

Elders in de documentaire verklaart Massoud tegen een niet erg geïnformeerde radiojournaliste ("Pu-lit-zer") dat hij het werk van Farzana zeer bewondert. Ze had twee internationale prijzen gewonnen ('voor Afghanistan'). Gelukkig heeft hij nu de Pulitzerrijs, zodat hij weer ietsje voor ligt! De interviewster glimt en ook menig toeschouwer denkt: "Wat een fijn stel!".

 

De documentaire creëert die warme, ook humanistische, sfeer via behendig gekozen en gemonteerde beelden, met op de juiste momenten een gevoelig strijkje. Benoemt een van de fotografen in de voice-over bijvoorbeeld het belang van empathie (“Only then can he enlighten society and the world through photography"), dan verschijnen naar de camera lachende Afghaanse kinderen in beeld.

 

Aan dit alles maakte gast Ton Koene na afloop hardhandig een einde.

 

Koene is zelf fotojournalist, heeft meerjarige ervaring in Afghanistan maar ook in vele andere brandhaarden op de wereld, onder andere via een eerdere loopbaan bij Artsen zonder Grenzen.

 

Hij wantrouwde alle hooggestemde verklaringen door collega's, zei hij - hij kende zichzelf en de wereld van de fotojournalistiek. Een fotojournalist is (a) avontuurlijk aangelegd (b) zoekt erkenning (c) moet zijn brood verdienen. Koene vindt daar niets mis mee maar maakt bezwaar tegen het dingen mooier voorstellen dan ze zijn.

 

Zo is de concurrentie moordend. Om te overleven moet je als fotograaf je naam vestigen. Prijzen winnen is voor dat doel belangrijk. Koene veronderstelde tussen Farzana en Massoud een fikse competitie, waarvoor 'sportieve rivaliteit' een te goedmoedige typering zou zijn.

 

Dit terwijl de documentaire 'voorbeeldig' meldt dat Farzana Massoud had aangezet om fotograaf te worden, en het koppel op beeld niet de indruk wekt geforceerd de schijn op te houden van 'onze relatie loopt prima en we zijn geen rivalen'.

 

Ander prozaïsch element ingebracht door Koene is eigenbelang. De documentaire benoemt alleen nobele motieven van fotografen, zoals humanitaire of sociale bewogenheid (hoewel de man met het Beatles-t-shirt zich tijdens een pauze op het werk zorgen maakt over zijn financiële toekomst, wanneer de geallieerde troepen en hulporganisaties vertrokken zullen zijn).

 

Foto's zijn een inkomstenbron voor de fotograaf. Dat kan tot gedrag leiden dat niet in het belang van de gefotografeerde(n) is.

 

In een cruciale scène volgen we Farzana in een ziekenhuis in Herat. Ze maakt voor UNICEF een serie van kinderen met brandwonden ("Onoplettende moeders", verklaart een medewerkster van het ziekenhuis).

 

Maar Farzana combineert het met een serie foto's en een reportage over vrouwen die zichzelf in brand hebben gestoken. Ze heeft een oud rapport met statistieken bij zich en wil graag een update van het ziekenhuis. Herat is de provincie  in Afghanistan met het hoogste gerapporteerde aantal zelfverbrandingen. Dat roept vragen op.

 

De arts die haar ontvangt meldt dat het beleid van het ziekenhuis ten aanzien van zelfverbrandingen is gewijzigd, in het bijzonder waar het vrouwen betreft. Daarover doet men geen mededelingen meer. Maar over mannen en brandwonden vertelt hij met alle plezier wat ze maar wil weten.

 

De arts blijkt doodsbang. Louter al Farzana's verschijnen met de fotocamera zichtbaar kan het ziekenhuis al in grote problemen brengen. Iemand kan, terwijl ze spreken, vanuit het ziekenhuis al de Taliban gebeld hebben. Die weten niet welke foto's Farzana van plan is te gaan maken. Het ziekenhuis kan vernield en de arts gedood worden.

 

Ook verblijft op dat moment op zijn afdeling een schoondochter van iemand die dagelijks zaken doet met [destijds] president Karzai. Ook wanneer die machtige man van het bezoek van Farzana verneemt, kan dit het einde van de arts inluiden, eventueel op die avond al.

 

En, voegt hij toe, is Farzana bekend met de moellah die met 6000 manschappen Herat beheerst? Die heeft al eens gedreigd het ziekenhuis in brand te steken en tot de laatste steen af te breken. Alleen het moedig bemiddelen door één goede man heeft het onheil afgewend. Maar de moellah draait er zijn hand niet voor om een paar journalisten te laten afrossen en de arts om te brengen.

 

"Is onze regering niet opgewassen tegen een moellah met 6000 man?" vraagt Farzana mogelijk naar de bekende weg. "Onze regering!", snuift de arts - een van de weinige momenten in de documentaire dat niet alleen de Taliban de kwaaierikken zijn.

 

(Ton Koene memoreerde dat de Taliban mede een Amerikaanse creatie zijn, ooit bedoeld om de Russen, die destijds Afghanistan bezetten, tegen te werken. Verder verschillen hun opvatingen niet zo sterk van die van de conservatieve Pathanen, de grootste Afghaanse bevolkingsgroep, uit wier gelederen ze ook veelal afkomstig zijn.

 

Omgekeerd zijn de Pathanen - ook vrouwen - niet zo afkerig van de Taliban als soms wordt verondersteld. Volgens Koene prefereren de meeste Afghanen de terugkeer aan de macht van de Taliban, boven het huidige door en door corrupte bewind. De Taliban kunnen zorgen, menen zij, voor wat het allermeest gemist wordt: veiligheid.

 

Koenes kanttekening deed via contrastwerking uitkomen hoezeer de documentaire impliciet maar volhardend het Westen voorstelt als vertegenwoordiger van de krachten van het goede, zoals de Taliban het kwaad vertegenwoordigen.)

 

De arts kapt de aandringende Farzana ("Vrouwen zijn de helft van de bevolking", "Als fotograaf moet ik toch foto's kunnen maken") af. Koene gaf de arts gelijk.

 

Farzana meent, buiten de deuren van het ziekenhuis, dat de arts niet voor de vrouwen kan beslissen of ze geïnterviewd of gefotografeerd willen worden. Het klinkt als een feministisch gemotiveerd verzet. Even later heeft ze succes. We zien een vrouw die knoopjes op een gewaad borduurt en vervolgens haar onderarm vol littekenweefsel onthult. Farzana stelt vragen.

 

De vrouw vertelt op jonge leeftijd uitgehuwelijkt te zijn en geslagen vanaf de eerste dag dat ze bij haar schoonfamilie introk. Dat ging door tijdens haar zwangerschap. Op een bepaald moment overgoot haar schoonvader haar met brandstof en stak het aan. Haar man lachte er bij. De kleine gilde. Ze ontwaakte in het ziekenhuis, over tweederde van haar lichaam verbrand.

 

Farzana is stil en haar ogen vullen zich met traanvocht. Dan zet ze de camara aan haar gezicht en maakt een reeks foto's. Wij zien niet het gezicht van de vrouw maar wellicht is dat wel te zien op de foto's.

 

Ook hier plaatste Koene ethische kanttekeningen. In Afghanistan overzien vele mensen, zoals wellicht ook deze vrouw, niet de gevolgen van hun gefotografeerd worden. We moesten niet onderschatten hoezeer de Taliban op de hoogte zijn van wat elders op de wereld gepubliceerd wordt. Uit de documentaire wordt niet duidelijk welke afspraken Farzana met de vrouw vooraf gemaakt heeft, maar wellicht heeft Koene hier een punt en loopt de vrouw niet beseft door toedoen van Farzana gevaar.

 

Vrouw uit het publiek stelt vraag Terwijl interviewer Gerard van der Veer en gast Ton Koene spraken, werden foto's van Ton Koene, gemaakt in Afghanistan, op het scherm geprojecteerd

 

Gezien de teneur van het voorgaande zal het niet verrassen dat Koene ook sceptisch is over een laatste 'humanistische' bewering gedaan door de fotografen in de film: hun geloof in de kracht van foto's om sociale verandering te bewerkstelligen.

 

Onder andere de vrome fotograaf Wakil beweert dat. We zien hem verslaafde landgenoten op straat aanspreken. Betrokken informeert hij of iemand al naar een ontwenningskliniek is geweest. In de voice-over meldt hij dat iedere Afghaanse familie wel een drugsverslaafde telt.

 

Even later maakt hij foto's van verslaafden onder een brug in Kaboel, waar ze temidden van vuilnis hun heroïne opwarmen en hun shot nemen. En vlak voor het einde van de documentaire treffen we hem op bezoek in de ontwenningskliniek, waar hij de man van de eerdere scène op straat treft, die er nu merkbaar beter aan toe is. "Eind goed, al goed".

 

Koene schamperde over deze scènes. Die brug, daar kwam iedere fotograaf! Hij had daar ook een serie gemaakt! Origineel kon je het onderwerp niet noemen! En die betrokkenheid van Wakil...die deed daar ook gewoon zijn werk. Koene vond de ontmoeting in de ontwenningskliniek geforceerd. Wat meer komt en kon Wakil er doen dan eenmalig een hand geven om dan uit het leven van de man te verdwijnen?

 

Als grimmige eindnoot maakte Koene zich zorgen om de veiligheid van Farzana. In de documentaire loopt ze tamelijk opgeruimd op straat in Herat, terwijl scooters haar passeren. Moord vanaf een scooter is niet ongebruikelijk in Afghanistan. (Overigens meldt Farzana al in het begin van de documentaire dat ze bedreigd wordt en zich weleens heeft afgevraagd of fotografie haar haar leven waard is).

.

Ton Koene aan het woord in de Q&A Foto waarmee Massoud Hossaini de Pulitzerprijs won 

Foto van Ton Koene Foto van een Afghaanse politieagent, uit prijswinnende serie van Ton Koene