amnestywgleiden@gmail.com

'Noces [Een huwelijk]' of: "Mijn naam is Mussert"

Beeld uit de film 'Noces', Zahira ligt verliefd met haar vrijer op bed
 
Maandag 13 maart 2017 vertoonde Movies That Matter on Tour in het Kijkhuis Noces van de Belgische regisseur Stephan Streker. Na afloop gaf Rob Ermers, Arabist en Turkoloog, en als onderzoeker betrokken bij de Radboud Universiteit in Nijmegen, commentaar.
 
Sinds 2001 heeft Ermers zich toegelegd op eer en eergerelateerd geweld. Vanuit een klein bureau traint hij medewerkers van onder andere politie, jeugdzorg en maatschappelijk werk in deze thematiek en problematiek.
 
Noces is een vrije bewerking van een ware geschiedenis. De pittige Pakistaans-Belgische Zahira komt uit een hechte familie. Ze gaat naar school, trapt lol en heeft een vriendje. Haar vader drijft een winkel, soms geassisteerd door zoon Amir.
 
Zahira's oudere zus Hina woont gelukkig getrouwd in Barcelona. Hina's huwelijk werd door haar ouders gearrangeerd, net zoals hun huwelijk door hun ouders.
 
Maar Zahira is zwanger. Haar vriendje wil niet trouwen. De ouders maken er geen halszaak van, hoewel het een mede-Pakistani betreft, en stemmen in met een abortus. Zo lang niemand van de zwangerschap weet, is de familie-eer niet geschaad.
 
Toch lijken de ouders het nu wijs te achten om Zahira snel uit te huwelijken. Ook hier gaan de ouders mee met hun tijd. Ze bieden Zahira, anders dan het hun zelf verging, de keuze uit drie kandidaten. Aangezien de heren in Pakistan wonen, mag de kennismaking via Skype verlopen.
 
Zahira heeft hierin wel en geen zin, net zoals ze overigens de abortus op het allerlaatste moment niet heeft laten doorgaan, zonder dit iemand nog te hebben gemeld, zelfs haar beste vriendin niet. 
 
Links: Zahira's zus Hina, zelf uitgehuwelijkt, komt uit Barcelona overgevlogen om Zahira te bewerken het gearrangeerde huwelijk te aanvaarden. Is Hina niet prachtig terechtgekomen? Rechts: Zahira en haar broer Amir overleggen over de gerezen problemen
 
De familie bewerkt Zahira om te trouwen met de kandidaat voor wie ze een voorkeur leek te hebben uitgesproken, waarna moeder de andere familie al op de hoogte heeft gebracht. Terugkomen op de toezegging berokkent de familie-eer wel schade. De situatie loopt hoog op. 
 
Spoiler alert: in de laatste seconden van de film houdt broer Amir Zahira in zijn armen. Daarna voltrekt hij wat in de kranten een 'eermoord', niet een 'familiedrama', zal heten.

 

Het publiek was onder de indruk en beoordeelde Noces met een 8,6. Ook gast Ermers was lovend. Nogals eens worden de 'daders' in dit type film clichématig weergegeven. Daarvan is in Noces geen sprake. Het is duidelijk dat een warm, liefhebbend gezin toch in de problemen komt.

 

Foto van publiek, waaronder bezoekster die vraag stelt 

 

Beter begrijpen waarom Amir tot zijn daad komt, was een van de doelen van het nagesprek. Ermers zei niet zoveel op te hebben met het begrip 'eercultuur', dat in de discussie geregeld gebruikt wordt. Hoewel grofmazig, gaf hij dan eerder de voorkeur aan het onderscheid tussen 'groeps-' en 'individualistische culturen'.

 

Eermoord en eergerelateerd geweld hebben te maken met een groepscultuur - wat niet betekent dat iedereen in een groepscultuur eender handelt, noch dat vergelijkbare fenomenen niet in individualistische culturen te vinden zouden zijn. Ermers neigde naar een sociaal-psychologische visie waarin universele fenomenen een cultureel-specifieke inkleuring krijgen.

 

Bij eergerelateerd geweld is de 'familie-eer' bezoedeld en dient hersteld. 'Eer' definieerde Ermers als de reputatie van morele deugdzaamheid. Het gaat niet om hoe het werkelijk is, maar om hoe men bekend staat. Verder betreft de eer de hele familie. Dat kennen wij niet in die zin in het Westen.

 

Geschonden eer vond Ermers het best te vergelijken met wat in de westerse sociologie 'stigma' heet, een brandmerk. De consequenties van geschonden familie-eer probeerde Ermers te verduidelijken aan de hand van Nederlandse voorbeelden.

 

Hij wees op de zaak van een politiefunctionaris op een van de Waddeneilanden, een tiental jaren terug. Deze werd, naar later bleek ten onrechte, door zijn dochter beschuldigd van seksueel misbruik. Ondanks officieel eerherstel bleef de man op het eiland gebrandmerkt ("Waar rook is, is vuur"-achtig) en vertrok naar het vasteland. Het eiland was onleefbaar geworden.

 

In een ander voorbeeld wees Ermers op mensen met een besmette achternaam, zoals 'Mussert' of 'Rost van Tonningen'. Die achternaam schaadt hen zeer direct in hun carrière en leven. Velen laten om die reden hun achternaam veranderen. De naam van een hele familie is besmeurd vanwege de daden van één familielid.

 

Zo probeerde Ermers het publiek te helpen zich de gevolgen van een geschonden morele reputatie van een familie in een eercultuur voor te stellen. Het gaat om sociale dood, sociale uitstoting. Heeft men een winkel, dan doet niemand daar meer inkopen. Verjaardagen worden niet langer bezocht.

 

Deze ellende dreigt Zahira over haar familie af te roepen door te volharden in haar afwijzing van het gearrangeerd huwelijk waar ze zich onder familiedruk in heeft laten rommelen.

 

De enige manier voor de familie om sociale doodverklaring te voorkomen is de geschonden reputatie herstellen. Niet altijd is moord daarvoor de enige cultureel gesanctioneerde mogelijkheid, maar soms wel.

 

Omdat iedereen begrijpt dat Amir zijn zus niet in een impuls van razernij - waarvoor westerlingen van oudsher Arabieren en andere oosterlingen vatbaar achten - heeft gedood maar gedwongen door de geschonden familie-eer, kan hij na uitdienen van zijn gevangenisstraf zonder problemen terugkeren in de Pakistaanse of Pakistaans-Belgische gemeenschap.

 

De hier summier geschetste eercultuur concurreert met westerse wetgeving en 'normen en waarden' en ook diverse mensenrechtenverdragen. Het Nederlandse overheidsbeleid op dit terrein (Actieplan Zelfbeschikking 2015-2017) zet in op empowerment, op versterking van de notie van zelfbeschikking over lijf en leven, waaronder de keuze van huwelijkspartner (gedwongen huwelijken vallen ook onder eergerelateerd geweld). 

 

Wil men zulke rigoureuze laatste stappen als die gezet door Amir voorkomen, dan is het volgens Ermers raadzaam zich te verplaatsen in de beweegredenen en leefwereld van Zahira's ouders en familie, niet om hen met onze wetten en opvattingen over zelfbeschikking om de oren te slaan, zeker niet op het moment dat de familie zich in een crisissituatie bevindt (in hun beleving).

 

Inheemse en uitheemse wereld ontmoeten elkaar vaak genoeg. In Noces is er een scène waarin Zahira's vader haar op school belaagt. Dat incident zou de schoolleiding in Nederland hulpinstanties kunnen doen inschakelen, waarna een cultuursensitieve dialoog zou kunnen volgen. Niet als vorm van migranten knuffelen, maar vanuit de aandrang resutaat te willen boeken.

 

 

André, vader van Zahira's beste vriendin Aurore, doet in de winkel van Zahira's vader een vergeefse bemiddelingspoging, als afgezant van Zahira, die tijdelijk bij Aurore overnacht, zoals ze als basisschoolmeisje ook al geregeld deed. André is vriend van de familie, heeft in elk geval alle kinderen zien opgroeien. André komt zelfs een tweede keer, maar als Amir hem dan vraagt wat hij moet doen, heeft André geen enkele suggestie.

 

Ook de vader van Zahira's beste vriendin, ook bekende van de familie, in wiens huis Zahira enkele dagen haar toevlucht zoekt, zou de hulpverlening kunnen inschakelen en om advies vragen. In de film staat hij met zijn handen in het haar en weet, na een eerste falende bemiddelingspoging, niet wat te doen.

 

Wil de familie openstaan voor suggesties van hulpverleners, dan is voorwaarde, aldus Ermers, dat men zich begrepen weet. De tijd ontbrak om met concrete voorbeelden te komen maar Ermers vertelde dat op deze manier vaak genoeg een manier om de eer te herstellen anders dan moord gevonden kan worden.

 

 Cover van het boek 'Eerwraak' van Rob Ermers  Eerste alinea's van de Kamerbrief 'Actieplan Zelfbeschikking 2015-2017' van minister Asscher