amnestywgleiden@gmail.com

Hooligan Sparrow of de smalle marges voor vrije vereniging en meningsuiting in China

Foto's: Gerard van der Veer

 

Maandag 10 oktober 2016 trapte het nieuwe Movies That Matter on Tour-seizoen in het Kijkhuis af met Hooligan Sparrow, een documentaire over de Chinese activiste voor vrouwenrechten Ye Haiyan (bijnaam 'Hooligan Sparrow'). De als een roadmovie gemonteerde documentaire, gedeeltelijk gefilmd met verborgen camera, volgt Ye en haar medestanders, onder wie Chinees-Amerikaanse documentairemaakster Nanfu Wang zelf, terwijl hun het leven zuur wordt gemaakt door allerhande slag (uitvoerend) medewerker van de Chinese Communistische Partij, hoewel onduidelijk blijft in welke mate die bemoeienis gecoördineerd is.

 

Na afloop van de vertoning ging journaliste Marijn Heemskerk in gesprek met hoogleraar globalisering Jeroen de Kloet (Universiteit van Amsterdam), die tevens verbonden is aan de Amsterdam School of Cultural Analysis. Zijn bijzondere belangstelling gaat uit naar het hedendaagse China.

 

   

 

De Kloet is gewend culturele uitingen te analyseren. Zo had hij commentaar op de door Wang gemonteerde schokkerige beelden (Wang snelt in het trapportaal omhoog naar de ingang van een nieuw door Ye Haiyan te betrekken appartement, op de vlucht voor onverwacht bij hun aankomst opdoemende medewerkers van X - enigszins te zien in de trailer onderaan dit bericht), vergezeld van een onheilspellend muziekje op de soundtrack. Zulke beelden communiceren effectief de boodschap 'het is hier een chaos' maar of er werkelijk iets ernstigs aan de hand is, bleef voor De Kloet onduidelijk.

 

Aansluitend merkte De Kloet op dat Ye Haiyan - die we met haar dochter uit haar huis verdreven zien worden en daarna nergens meer met rust gelaten - op een bepaald moment in een uithoek van China belandt. Het is onwaarschijnlijk dat de personen die haar daar lastig vallen dat doen op geleide van een functionaris uit Peking. Aannemelijker is dat hier autonoom opererende lokale partijfunctionarissen aan het werk zijn. De Kloet sloot niet uit dat hun handelen zelfs zou worden afgekeurd door het centrale partijapparaat.

 

Conversatie in China is gecodeerd. De Kloet benadrukte dat Chinezen in (besloten) café's veel kunnen zeggen. Codes en grenzen gelden in de publieke ruimte. Hij verhaalde hoe hij tijdens een recent bezoek aan China werd geïnterviewd voor een Chinese tv-zender. Het interview werd met een onderbreking van enkele seconden uitgezonden, wat censurering van eventuele onwelgevalligheden mogelijk maakte. Tijdens een onderbreking vroeg De Kloet de journaliste wat er zou gebeuren als hij op tv uit zijn colbert een 'Free Tibet'-bordje tevoorschijn zou halen. Nu, dat zou absoluut niet uitgezonden kunnen worden.

 

Het meest sprekende van deze interactie vond De Kloet de vele wederzijds veronderstelde 'meta'-kennis. De journaliste veronderstelde dat De Kloet wel zou weten dat zij ook wel wist wat er publiekelijk wel en niet gezegd kan worden, en wist dat zij wist dat hij het wist. 

 

Zulke metacommunicatie is in China wijdverbreid. De Kloet verwees als voorbeeld naar de geschiedenis van de advocate in de documentaire, Wang Yu. Wang staat Ye Haiyan juridisch bij en doet ook mee aan haar acties. Vlak voor de aftiteling meldt de documentaire dat Wang op dat moment een jaar gevangen zit. Deze zomer haalde Wang Yu echter het nieuws met een openbare schuldbekentenis, waarna ze vrijgelaten werd. Wang weigerde in die publieke bekentenis ook een haar toegekende mensenrechtenprijs in ontvangst te nemen. Algemeen wordt in het Westen aangenomen dat Wang deze bekentenis deed ten behoeve van haar zoon, die men na haar arrestatie vergeefs geprobeerd had het land uit te smokkelen, en wie het leven door de autoriteiten onmogelijk werd gemaakt.

 

De Kloet benadrukte dat de gemiddelde Chinees in de gemiddelde Chinese huiskamer weet dat de bekentenis van Wang Yu ongemeend is en Wang Yu zelf daar ook van uitgegaan is. Zien westerlingen de beschamende aanblik van iemand die door machthebbers vernederd wordt tot verloochening van waarvoor ze tot voor kort stond, Wang Yu zelf staat hier misschien veel ontspannener in. Onderstaande reactie van bekend kunstenaar/activist Ai WeiWei ondersteunt De Kloets lezing mogelijk.

 

 

Na afloop aan de bar leidde het tot bespiegelingen over de schadelijkheid van zulke praktijken van gecodeerde communicatie. Mogelijk is de staatscontrole in China minder dwingend dan die onder het Sovjetcommunisme, maar, kan men tegenwerpen, maakt dat veel verschil voor de vrijheid van levenswandel?

 

Iemand trok de vergelijking met Havels beroemde essay 'Poging om in de waarheid te leven'. Dat bevat de analyse van het gedrag van een Tsjechische groenteboer die voor zijn winkel het bord plaatst dat hem bij de groenten meegeleverd is: "Arbeiders van de wereld, verenigt u!". Voor Havel begint daarmee de morele rot. De groenteboer communiceert in codetaal naar zijn medeburgers en aan zijn superieuren van de partij: "Ik ben gehoorzaam en verdien met rust gelaten te worden".

 

De slogan op het bord heeft de functie van schaamlap. De groenteboer is niet geïnteresseerd in wat er precies op het bord staat. Zou hij, meer in overeenstemming met de waarheid, een bord plaatsen "Ik ben bang en daarom gehoorzaam ik zonder vragen te stellen", dan zou hij zich bezwaarder voelen. Het zou vernederender zijn. De groenteboer boet door zijn gedrag in aan authenticiteit. Maar ook het lage karakter van de afgedwongen gehoorzaamheid wordt de schaamlap van hooggestemde idealen voorgebonden. De partijfunctionaris achter de actie kan zijn eigen leugen in stand houden.

 

In Hooligan Sparrow zien we veel mensen zulke kleine leugens leven: zo houden 'íngehuurde' mensen een protest onder het huis van Ye Haiyan tegen haar, net nadat ze is teruggekeerd van een korte detentie, - zij worden niet met hun leugen geconfronteerd. En onduidelijke mensen die voor de camera van Nanfu Wang bij de rechtbank gaan staan en een ongemeende interesse voor haar camera tonen, voor ze overgaan tot trekken en sjorren dat aan alle twijfel een einde maakt, vertellen ook onwaarheden.

 

Eerder in de documentaire vertelt Nanfu Wang in de voice over dat ze geen hoogte krijgt van de zelfverklaarde sympathisanten van Ye Haiyan, die zich in haar huis verzamelen en overnachten tijdens haar korte detentie. Een zich verdacht gedragend persoon blijkt uiteindelijk toch een echte medestander. Van een ander - die Nanfu Wang aanbiedt de harde schijf van haar camera te bewaren, totdat Nanfu Wang veilig in de trein zit - komen we er niet achter (Wang weigert het aanbod en doet vaag over haar harde schijf).

 

De Kloet schetste meer in het algemeen een ingewikkelde 'dans' van overheidsdienaars en activisten/burgers in China:

  1. Activisten zoeken de schijnwerper van media-aandacht, vanuit het gevoel dat het bescherming biedt tegen achtervolging door de staat (niet dat dit daarmee altijd gegarandeerd is). Er zal na arrestatie actie voor ze worden gevoerd.
  2. Beelden en vermenigvuldigde beelden (d.w.z: van burgers die op Chinese sociale media hun solidariteit met een activist betuigen door vergelijkbare beelden of uitspraken te posten als waarmee de activist begon) slagen er soms in om maatschappelijke kwesties te agenderen.* De Kloet noemde als verwant voorbeeld de rechtszaak door een bevriende Chinese filmmaker aangespannen tegen de Chinese overheid, wegens het verbieden van zijn film voor de rechten van Chinese LHBT's. Hij was door de Chinese rechter in het gelijk gesteld en de staat was veroordeeld. Het is niet zwart-wit, wilde De Kloet maar stellen. *: Hier kan men dezelfde bezwaren tegen inbrengen als tegen 'clicktivism' of, in militaire termen, tegen louter oorlogvoering vanuit de lucht: uiteindelijk zijn mensen nodig die hun vrijheid en soms zelfs leven willen riskeren voor hun idealen, zoals, in de militaire vergelijking, een overwinning 'boots on the ground', inclusief het verhoogd risico van sneuvelen voor de goede zaak, vereist. Ye Haiyan is daar open over.
  3. Aan de andere kant is de Chinese Communistische Partij erg beducht voor basisbewegingen. Zodra hun aanhang lokale grenzen lijkt te overschrijden wordt ingegrepen (zie Falun Gong). De Chinese Communistische Partij is zelf begonnen als een grassrootsbeweging en wil dit succes niet herhaald zien. Vrije meningsuiting en de vrijheid van vergadering worden aan strenge beperkingen onderworpen. Amnesty International is kritisch over het Chinese strafrechtsysteem.

 

 

Is dit systeem van gecodeerde communicatie en onvrijwillige dans levensvatbaar? De Kloet weigerde koffiedik te kijken. Aan de bar leek hem de beste vergelijking van China die met het Singaporese systeem van autoritair kapitalisme. En voortgaande economische groei leek hem voorwaarde voor het voortbestaan van de Chinese status quo. Verder merkte De Kloet op dat het nationalisme recent aan een opmars bezig is, echter niet in een 'agressief defensieve' variant waaruit territoriale claims kunnen voortvloeien. Kenmerkend voor China is een in zichzelf besloten zich vermeien in de eigen historische grootheid. Qua verzet schatte hij in dat van migrantenarbeiders in de nabije toekomst nog het meest protest te verwachten was.

 

Het publiek beoordeelde de documentaire met een 8,7 en de Q&A met een 8,5!