amnestywgleiden@gmail.com

Guantanamo's Child: de terrorist als tiener

 

 

Maandag 9 mei vertoonde Movies That Matter on Tour de documentaire Guantanamo's Child (2015). De film vertelt de geschiedenis van de jonge Canadees Omar Khadr. Op achtjarige leeftijd verhuist hij met zijn familie naar Afghanistan. Zeven jaar later wordt hij aldaar, enkele maanden na 9/11, gevangen genomen door Amerikaanse troepen. Ze vielen zijn verblijfplaats met geweld binnen, nadat inspecterende Afghaanse soldaten, samenwerkend met de Amerikanen, bij hun eerste contactpoging werden doodgeschoten. De familie van Omar is dan al enkele maanden op de vlucht, voor de Amerikaanse troepen uit.

 

Omar wordt ervan verdacht tijdens de Amerikaanse inval een soldaat te hebben gedood. Omar ontkent niet een granaat geworpen te hebben maar geeft als motivering "om ze weg te jagen". Hij was op dat moment zwaar verwond en enkele minuten eerder blind aan een oog geworden. Bij zijn ontdekking even later door de soldaten roept hij "Just kill me now".

 

Het gerucht dat Omar een Amerikaans soldaat gedood heeft, leidt tot minder vriendelijke verhoormethoden op de Amerikaanse basis in Bagram, Afghanistan. Humaan is de behandeling toch al niet. Een Britse medegevangene, later zonder aanklacht en onder druk van de Britse overheid vrijgelaten, vertelt dat de geselecteerden de overplaatsing van Bagram naar Guantanamo Bay toejuichten. Het kon er alleen maar beter op worden.

 

Een van die martelende Amerikanen zat er tegen zijn zin, naar Bagram overgeplaatst na 'openbare' dronkenschap. Onder de gevangenen had hij de slechtste naam. Zelf relativeert hij zijn vervaarlijkheid. Het was een rol en hij vervulde hem met verve. De jonge Omar deed hem voor het eerst twijfelen aan zijn gedrag. Andere twijfel werd gezaaid toen hij de regel vernam op grond waarvan sommige gevangenen naar Guantanamo Bay werden overgeplaatst: beheersen van het Engels. Achterliggende gedachte: iedereen die Engels spreekt, moet wel een gevaar zijn. Hij vindt het onzin.

 

In Guantanamo Bay wordt Khadr jarenlang gemarteld. Op zijn achtentwintigste komt hij op borg vrij, mede na grote inspanningen van zijn advocaat, en hangende het beroep van de Canadese regering tegen zijn vrijspraak.

 

De documentaire blikt terug, samen met Omar, zijn raadsman en andere betrokkenen, op deze donkere periode. De documentaire begint met Omars vrijlating en keert op het eind daarnaar terug, toont ons Omars weifelende herstart 'in de bewoonde wereld'.

 

Ook vele stemmen van de 'andere zijde' komen aan het woord, zoals de weduwe en medesoldaten van de soldaat die Omar vermeend heeft vermoord. Hoe Omar te beoordelen? Naïef kind of gewetenloze terrorist? In hoeverre kun je een kind verantwoordelijk houden voor zijn daden?

 

Op die vragen wierp jeugdrechtadvocate Eva Huls na afloop licht. Huls is gespecialiseerd slachtofferadvocaat (ernstige gewelds- en zedenmisdrijven) en werkt nauw samen met Slachtofferhulp Nederland. Verder is zij lid van de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland (VSAN) en de Vereniging Jeugdrecht Advocaten Amsterdam (JRAA). Tot slot is zij trainer bij de Kinder- en jongerenrechtswinkel Amsterdam. Huls behandelt op jeugdgebied o.a. zaken in het civiel jeugdrecht, het jeugdstrafrecht en familierecht.

 

Huls' eerste reactie op de documentaire, die zij vrijdag op de laptop en maandagavond op het grote scherm had gezien, liet zich gemakkelijk misverstaan. In het bijzonder de Canadese politiek heeft Omar Khadr in zulke gitzwarte termen afgeschilderd, dat de wat verlegen maar goedlachse Omar die uit de gevangenis stapt (met enkelband) in contrast als een lichtende engel overkomt. Dat moet haast wel een façade zijn, waarachter het monster, bekend uit de pers, zich schuil houdt. 

 

Zoiets bedoelde Huls niet, maar zij vond het niettemin moeilijk te geloven dat Khadr niet psychisch zwaar beschadigd zou zijn gedurende zijn gevangenistijd. Op het eind van de documentaire geeft Omar dat ook wel aan, vertelt dat hij zich kan voorstellen dagen te hebben dat hij onder zijn bed wil kruipen.

 

Iets anders is dat Omar op ruwe wijze uit het gewone leven is verwijderd. Op zijn achtentwintigste is hij sociaal onvaardig. Het vriendelijke lachen verbergt ook ongemak. Sociale conversaties gaan hem niet gemakkelijk af, hij moet zich ertoe zetten. 

 

Een van de Canadese politici die Omar Khadr heeft laten vallen is Stephen Harper, destijds minister-president. Huls bevestigde dat Canada volgens het VN-Kinderrechtenverdag, door Canada geratificeerd, Khadr te hulp had moeten schieten na de sterke aanwijzingen dat hij op Guantanamo Bay gemarteld werd. Niets van dat alles is echter gebeurd.

 

De VS beschouwden Omar Khadr als een terrorist. Via een ingewikkelde juridische inkleding viel hij onder een militair tribunaal naar Amerikaanse snit. Niettemin bleef Khadr een tiener, met rechten onder het VN-Kinderrechtenverdrag, die de vermeende plaatsing onder de noemer "unlawful combatant" overruleden. Echter, de VS is nu net een van de zeer weinige staten op aarde die het VN-Kinderrechtenverdag niet geratificeerd heeft...

 

Huls beaamde desgevraagd dat de stemmingmakerij door Harper en andere Canadese politici op het moment dat Khadr nog slechts verdachte was hen juridisch vervolgbaar maakte. Maar de bewijsvoering in dat soort zaken is erkend zeer lastig en een veroordeling daarmee verre van zeker.

 

Als schade van die veroordeling door de media noemde zij de beperking van Omars kansen. Omar was kind ten tijde van zijn arrestatie en moet nog een heel leven mee. De kansen op het vinden van werk of een woning zijn veel lastiger met zo een groot digitaal archief aan berichten over hem.

 

Voorop stelde Huls echter het belang van de scheiding der machten. Zeker in landen waar rechters door politici aangesteld worden, is het risico van politieke beïnvloeding van rechters door publiekelijk orakelende politici groot. Ook leden van de rechtbankjury / rechters volgen het nieuws. De kans dat politici zich in het openbaar terughoudend opstellen schatte Huls echter in als klein.

 

 

 

Moderator Gerard van der Veer kaartte ook Omars juridische aansprakelijkheid voor zijn daden aan. “I wasn’t thinking much about the morality of what I was doing. They said ‘This is for cars. We are fighting leaders. This is what should be done’ and I said [laughs] ‘Yeah, sure!’. It wasn’t my personal belief as much as it was just a reflex of what everybody else was believing around me” zegt Omar over zijn betrokkenheid bij het maken en plaatsen van bermbommen destijds. Is dat niet net iets te gemakkelijk?

 

Huls hield zich hier op de vlakte. Bepalen van aansprakelijkheid ligt ingewikkeld en dient van geval tot geval te worden bekeken. Maar beïnvloedbaarheid van jonge mensen door hun omgeving, zoals door Omar aangevoerd, vond zij geen smoesje. Als jeugdstrafrechtadvocaat maakt Huls mee hoe kinderen in Amsterdam soms sterk beïnvloed worden door een dominante oudere broer die het slechte pad op is gegaan en het gezin domineert. In welke mate is de jongere broer dan verantwoordelijk voor zijn criminele handelingen? Hiermee vergelijkbaar groeide Khadr op in een omgeving waarin iedereen 'de vijand' bestreed.

 

Huls trok de context vervolgens breder. Kinderen ontsporen soms ook omdat ze zich niet verbonden voelen met de samenleving waarin ze opgroeien. Zo kunnen kleine criminelen zich ontwikkelen tot jihadisten, op hun zwakke punt bespeeld door ronselaars. Het Nederlandse rehabilitatie-/reclasseringsprogramma voor jonge criminelen is beperkt. Huls bepleitte een forse preventie-inspanning, zowel ter voorkoming van ontsporing alsook ter rehabilitatie na detentie. Maar Huls vroeg zich af welke politici zich voor het laatste hard zouden durven maken. Preventieve inspanningen zag zij niet alleen als het belangrijkste, maar mogelijk ook het enige middel dat de samenleving ter beschikking staat. Doel ervan zou moeten zijn een positieve omgeving om het kind heen creëren.

 

Het publiek waardeerde de documentaire en Q&A met een 8,9 respectievelijk 8,5.

 

Maandag 10 oktober vervolgt Movies That Matter on Tour met de documentaire Hooligan Sparrow, winnaar van de prijs voor de Beste Film op het Movies That Matterfestival 2016. De documentaire volgt de Chinese vrouwenrechtenactiviste Ye Hainan van nabij. De documentairemaakster krijgt ook te maken met de vele, vele onzichtbare mannetjes van de staatsveiligheidsdienst. Wat de laatsten niet weten, is dat ze vastgelegd worden...