amnestywgleiden@gmail.com

Frame by Frame: fotojournalisten en persvrijheid in wankel Afghanistan

 Foto's: Mike de Windt 

 

Maandag 12 december 2016 vertoonde Movies That Matter on Tour in het Kijkhuis de documentaire Frame by Frame. De documentaire volgt vier fotojournalisten die de ruimte voor burgerjournalistiek in Afghanistan (her)bevechten. Of zo wil de documentaire ons doen geloven.

 

Frame by Frame heeft een aantal prijzen gewonnen, waaronder Publieksprijzen. Dat laatste is soms indicatie dat een film effectief de sentimenten bespeelt. Dat gaat zeker op voor Frame by Frame, dat zich begrijpen laat als een 'humanistisch' getoonzette lofzang op de fotografie en op betrokken fotojournalisten.

 

Indirect wordt ook 'onze' westerse manier van leven geprezen. Een van de fotografen zegt bijvoorbeeld, terugblikkend op zijn opleidingstijd: "We waren een groep waarin stam en religie geen rol speelden, waarin vrouwen een baan konden hebben. We droomden: zou Kaboel of Afghanistan niet als AINA [het opleidingsinstituut] kunnen zijn?".

 

Twee van de vier gevolgde fotojournalisten komen 'modern'/'westers' over, terwijl een collega, een journalist, een Beatles-t-shirt draagt en enkele jonge fotografen die een fototentoonstelling ergens in Kaboel bezoeken van een hippe hairdo zijn voorzien.

 

Ook de aandacht voor vrouwenemancipatie, bemiddeld door Farzana Wahidy, de enige vrouwelijke fotografe van het kwartet, sluit goed aan bij gebruikelijke aannames van een westers publiek ("Wij helpen onderdrukte vrouwen elders"). Farzana schiet vol wanneer naar de tijd onder de Taliban wordt geïnformeerd.

 

Onder de Taliban was foto's maken een crimineel vergrijp. Familie-fotoalbums werden verscheurd. Van Farzana zijn drie foto's als meisje bewaard gebleven

 

Ze was twaalf toen de Taliban in 1996 Kaboel overnamen. Haar opleiding en die van duizenden andere meisjes werd belemmerd. Wildvreemde Taliban ranselden haar en andere vrouwen om de willekeurigste redenen af. Ze heeft er soms nog nachtmerries van. Maar Farzana werkte zich op tot de eerste Afghaanse fotojournaliste, gespecialiseerd in vrouwen als onderwerp.

 

Farzana is getrouwd met een van de drie andere gevolgde fotografen, Pulitzerprijswinnaar Massoud Hossaini. Ze ontmoetten elkaar na 2001, toen de Taliban verdreven waren en beiden de fotografieopleiding bij AINA volgden. We zien het koppel, inmiddels begin dertig, thuis in Kaboel na een drukke dag, zij met de laptop op schoot op hem wachtend, waarna ze snel boodschappen doen. In een supermarkt overleggen ze over de aanschaf van een DVD van de sequel van The Hangover, deel 2.

 

 

Eerder verklaart Massoud tegen een niet-geïnformeerde radiojournaliste ("Pu-lit-zer") dat hij van zijn Afghaanse medefotojournalisten het werk van Farzana zeer bewondert. Ze had twee internationale prijzen gewonnen ('voor Afghanistan'), gelukkig heeft hij nu de Pulitzer, zodat hij weer ietsje voor ligt!

 

De interviewster glimt en ook wij denken: "Wat een fijn stel!".

 

De documentaire creëert die warme, ook humanistische, sfeer via uiterst behendig gekozen en gemonteerde beelden, met op de juiste momenten een gevoelig strijkje of het gevoel bespelende beelden. Benoemt een van de fotografen in de voice-over bijvoorbeeld het belang van empathie (“Only then can he enlighten society and the world through photography"), dan verschijnen naar de camera lachende Afghaanse kinderen in beeld.

 

Aan dit alles maakte gast Ton Koene hardhandig een einde.

 

Koene is zelf fotojournalist, heeft meerjarige ervaring in Afghanistan maar ook in vele andere brandhaarden op de wereld, onder andere via een eerdere loopbaan bij Artsen zonder Grenzen.

 

Hij wantrouwde alle hooggestemde verklaringen door collega's, zei hij - hij kende zichzelf en de wereld van de fotojournalistiek. Een fotojournalist is (a) avontuurlijk aangelegd (b) zoekt erkenning (c) moet zijn brood verdienen. Koene vindt daar niets mis mee maar maakt bezwaar tegen het dingen mooier voorstellen dan ze zijn.

 

Zo is de concurrentie moordend. Om te overleven moet je als fotograaf je naam vestigen; prijzen winnen is daarin belangrijk. Hij veronderstelde tussen Farzana en Massoud een fikse competitie, die met 'sportieve rivaliteit' te goedmoedig getypeerd zou worden. Dit terwijl de documentaire meldt dat Farzana Massoud had aangezet om fotograaf te worden en het koppel niet de indruk wekt geforceerd voor de camera de schijn op te houden van 'onze relatie loopt prima en we zijn geen rivalen'.

 

Ander element door Koene ingebracht is het eigenbelang van fotografen. De documentaire heeft het alleen over nobele motieven van fotografen, zoals humanitaire of sociale bewogenheid (hoewel we de man met het Beatles-t-shirt zich tijdens een pauze zorgen zien maken over zijn financiële toekomst, wanneer de geallieerde troepen en hulporganisaties vertrokken zullen zijn). Zonder foto's heeft de fotograaf geen inkomsten en dat kan tot gedrag leiden dat niet in het belang van de gefotografeerde(n) is.

 

In een cruciale scène zien we Farzana in een ziekenhuis in Herat. Ze mag voor UNICEF een serie maken over kinderen met brandwonden ("Onoplettende moeders", verklaart een medewerkster van het ziekenhuis). Maar ze wil tegelijk ook vrouwen die zichzelf in brand hebben gestoken spreken en fotograferen. Ze heeft een oud rapport met statistieken meegenomen en wil graag een update. Herat is de provincie met het hoogste gerapporteerde aantal zelfverbrandingen in Afghanistan. Dat roept vragen op.

 

De arts meldt dat het beleid van het ziekenhuis is gewijzigd. Geen mededelingen over zelfverbrandingen meer. Het onderwerp is taboe. Ook over vrouwen mag het niet gaan, maar over mannen en brandwonden mag ze alles vragen.

 

Al snel blijkt de arts doodsbang. Hij vertelt Farzana dat louter haar verschijnen met een zichtbare fotocamera het ziekenhuis al in problemen kan brengen. Terwijl ze spreken kan iemand vanuit het ziekenhuis de Taliban gebeld hebben. Die weten niet welke foto's Farzana al dan niet gaat maken. Het ziekenhuis kan vernield en de arts gedood worden.

 

Op dat moment heeft hij op zijn afdeling een schoondochter van iemand die dagelijks zaken doet met [toen nog] president Karzai. Ook wanneer die man achter het bezoek van Farzana komt, kan dit het einde van de arts betekenen, nog die avond.

 

En is Farzana bekend met de moellah die Herat met 6000 manschappen beheerst? Die heeft al eens gedreigd het ziekenhuis in brand te steken en tot de laatste steen af te breken. Alleen moedig bemiddelen door een goede man heeft het onheil afgewend. Voor de moellah is het een koud kunstje een paar journalisten te laten afrossen en hem om te brengen.

 

"Is onze regering niet opgewassen tegen een moellah met 6000 man?", vraagt Farzana mogelijk naar de bekende weg. "Onze regering!", snuift de arts - een van de weinige momenten dat niet alleen de Taliban in de documentaire de kwaaierikken zijn.

 

(Ton Koene memoreerde dat de Taliban mede een Amerikaanse creatie zijn, ooit bedoeld om de Russen, die destijds Afghanistan bezetten, tegen te werken. Verder verschillen de opvatingen van de Taliban niet zo sterk van die van de conservatieve Pathanen, de grootste Afghaanse bevolkingsgroep, uit wier gelederen ze ook veelal afkomstig zijn. Omgekeerd zijn de Pathanen - ook vrouwen - niet zo afkerig van de Taliban als soms wordt verondersteld. Volgens Koene prefereren de meeste Afghanen de terugkeer aan de macht van de Taliban, boven het huidige door en door corrupte bewind. De Taliban kunnen zorgen, menen zij, voor wat het allermeest gemist wordt: veiligheid. Koenes kanttekening deed via contrastwerking uitkomen hoezeer de documentaire impliciet maar volhardend het Westen voorstelt als vertegenwoordiger van de krachten van het goede, zoals de Taliban het kwaad vertegenwoordigen moeten.)

 

De arts kapt de aandringende Farzana ("Vrouwen zijn de helft van de bevolking", "Als fotograaf moet ik toch foto's kunnen maken") af. Koene gaf de arts gelijk.

 

Farzana meent, buiten de deuren van het ziekenhuis, dat de arts niet voor de vrouwen kan beslissen of ze geïnterviewd of gefotografeerd willen worden. Misschien willen ze hun verhaal wel kwijt. Een feministisch gemotiveerd verzet. Even later zien we haar succes hebben. Een vrouw borduurt knoopjes op een gewaad en ontbloot vervolgens haar onderarm, vol littekenweefsel. Farzana stelt vragen. De vrouw is jong uitgehuwelijkt en vanaf de eerste dag dat ze bij haar schoonfamilie introk geslagen. Het ging door tijdens haar eerste zwangerschap. Op een bepaald moment overgoot haar schoonvader haar met brandstof en ontstak het vuur. Haar man lachte er bij. De kleine gilde. Ze kwam bij bewustzijn in het ziekenhuis, over tweederde van haar lichaam verbrand.

 

Farzana wordt er stil van en haar ogen vullen zich met traanvocht. Dan zet ze beslist de camara aan haar gezicht en maakt een reeks foto's. Wij zien de vrouw niet in het gezicht maar wellicht is dat wel te zien op de foto's die Farzana maakt.

 

Vrouw uit het publiek stelt vraag Terwijl interviewer Gerard van der Veer en gast Ton Koene spraken, werden foto's van Ton Koene, gemaakt in Afghanistan, op het scherm geprojecteerd

 

Ook hier plaatste Koene ethische kanttekeningen. In Afghanistan overzien vele mensen, zoals wellicht deze gefotografeerde vrouw, niet de gevolgen van hun gefotografeerd worden. En volgens Koene moesten we niet onderschatten hoezeer de Taliban weten wat er elders op de wereld gepubliceerd wordt. Uit de documentaire wordt niet duidelijk welke afspraken Farzana met de vrouw vooraf gemaakt heeft, maar wellicht heeft Koene hier een punt en loopt de vrouw een gevaar.

 

Gezien het voorgaande zal niet verrassen dat Koene ook sceptisch is over een laatste 'humanistische' bewering gemaakt door de fotografen in de film: de kracht van foto's om sociale verandering te bewerkstelligen.

 

Onder andere de vrome Wakil beweert dat. We zien hem verslaafde Afghanen op straat aanspreken. Betrokken informeert hij of een man niet al naar een ontwenningskliniek is geweest. In de voice-over meldt hij dat iedere Afghaanse familie wel een drugsverslaafde telt. Behalve van hen zien we hem even later ook foto's maken van verslaafden onder een brug in Kaboel. Temidden van vuilnis warmen ze heroïne op en nemen hun shot. Vlak voor het einde bezoekt Wakil de ontwenningskliniek en treft de man van de eerste scène, die er merkbaar beter aan toe is en een lach op zijn gezicht heeft. "Eind goed, al goed".

 

Koene schamperde over deze scènes. Die brug, daar komt iedere fotograaf! Hij heeft daar zelf ook een serie gemaakt! Een origineel onderwerp kun je het niet noemen! En die vermeende betrokkenheid van Wakil...die doet daar ook gewoon zijn werk. Koene vond de slotontmoeting in de ontwenningskliniek geforceerd. Wat meer komt en kon Wakil er doen dan een hand geven om dan weer uit het leven van de man te verdwijnen?

 

Als grimmige eindnoot maakte Koene zich grote zorgen over de veiligheid van Farzana. (In de documentaire loopt ze tamelijk opgeruimd in Herat op straat, terwijl scooters haar passeren. Moord vanaf een scooter is niet ongebruikelijk in Afghanistan. Overigens meldt ze in het begin van de documentaire al bedreigd te worden en zich weleens afgevraagd te hebben of fotografie haar haar leven waard is).

.

Ton Koene aan het woord in de Q&A Foto waarmee Massoud Hossaini de Pulitzerprijs won 

Foto van Ton Koene Foto van een Afghaanse politieagent, uit prijswinnende serie van Ton Koene